Шежіре: жеті атаңды қалай білуге болады

«Жеті атасын білмеген — жетесіз» деген сөз бекер айтылмаған. Бұрын шежіре жазылмайтын, жатталатын: әр бала өз атасының атасын білуге тиіс болатын, ал шежіреші ақсақалдар бүкіл рудың тарихын жадында сақтайтын.

Бүгін жағдай өзгерді. Жад жазуға ауысты, бірақ жазып алатын адам көбіне табылмай жатады. Ал шежіренің ең қымбат бөлігі — тірі адамның есінде тұрған дерек — уақыт өткен сайын жоғала береді.

Шежіре деген не

Шежіре — рудың тарихы. Онда тек есімдер емес, сол адамдардың өмірі бар: қайда туған, немен айналысқан, қайда қоныс аударған, кіммен отау құрған.

Шежіренің екі қызметі бар:

• Тарихи. Ұрпақ өзінің кім екенін, тегінің қайдан тарағанын біледі.
• Тұрмыстық. Жеті атаға дейінгі туыстықты білу — қыз алысу мәселесінде маңызды. Дәл осы себептен шежіре ежелден қатаң сақталған.

Жеті ата неге маңызды

Жеті ата — әке жағынан жеті буын: әке, ата, арғы ата және одан әрі. Бұл жай ғана дәстүр емес — қандас туыстар арасында неке қиылмауын қамтамасыз ететін нақты тәртіп болған.

Бүгінгі күні жеті атаны білу балаға өзінің тамырын сезінуге көмектеседі. Ал ол үшін біреу оны жазып алуы керек.

1-қадам. Үлкендерден сұраңыз

Ең құнды дереккөз — тірі адамдар, әрі ол қайтып оралмайтын дереккөз.

Ең үлкен туысыңыздан бастаңыз. «Шежірені айтып беріңізші» деп сұрамаңыз — көбі не айтарын білмей қалады. Нақты сұрақ қойыңыз:

• Әкеңіздің, шешеңіздің толық аты-жөні кім еді?
• Олардың ата-анасының есімі есіңізде ме?
• Әженің қыз кезіндегі тегі қандай болған?
• Ру-тайпамыз қайсы? Түбіміз қай жерден?
• Қай ауылда тұрғансыздар, қайда көшкенсіздер және неге?
• Кім немен айналысқан?
• Соғысқа кім қатысқан, кім оралмаған?

Әйелдердің қыз кезіндегі тегін міндетті түрде сұраңыз. Онсыз ана жағындағы тарау бірден үзіледі, ал ол — рудың жартысы.

Диктофонды қосып қойыңыз. Барлығын үлгеріп жазып алу мүмкін емес, ал үлкен кісінің дауысы кейін мәтіннен де қымбат болады.

Әңгіме жүрмей жатса — ескі суреттерді алып шығыңыз. «Мынау кім?» деген сұрақ әрқашан жұмыс істейді.

2-қадам. Әр адам туралы нені жазып алу керек

Әркім туралы бір қалыпты жинағанға тырысыңыз:

• аты-жөні, тегі (әйелдер үшін — қыз кезіндегі тегі);
• туған жылы мен жері;
• қайтыс болған күні, жерленген жері;
• ата-анасы, жұбайы, балалары;
• қай жерде тұрған, немен айналысқан;
• дерек қайдан алынды — «нағашы апамның айтуынша» немесе «туу туралы куәліктен».

Соңғысы артық көрінеді, бірақ ең маңыздысы. Бір жылдан кейін 1918 жыл деген деректің құжаттан алынғанын ба, әлде біреудің айтқанын ба — есіңізде қалмайды.

Күмәнді дерек болса, солай жазыңыз: «шамамен 1920 жыл». Жалған дәлдік — қате жылмен құжат іздеуге әкеледі.

3-қадам. Үй мұрағатын жинаңыз

Мемлекеттік мұрағатқа жүгінер алдында туыстардың үйіндегі қағаздарды қараңыз:

• туу, неке, қайтыс болу туралы куәліктер;
• еңбек кітапшасы, дипломдар, әскери билет;
• соғыс кезіндегі хаттар мен қағаздар;
• үй кітабы, тіркеу туралы анықтамалар;
• артына жазуы бар ескі суреттер.

Барлығын сол жерде суретке түсіріп алыңыз. Түпнұсқа иесінде қалады, ал сізде көшірме болады — ол көшіп-қонғанда жоғалмайды.

4-қадам. Мұрағатқа жүгініңіз

Үй мұрағаты таусылған соң нақты іздеу басталады:

ЗАГС — азаматтық хал актілері шамамен 1918–1920 жылдардан бері сақталады. Туыстығыңызды құжатпен дәлелдеп, тікелей ата-бабаңыз туралы дерек сұрата аласыз.

Облыстық және қалалық мұрағаттар — метрикалық кітаптар, ревизия тізімдері, шаруашылық кітаптары. XIX ғасырға осы жол арқылы жетеді.

Жауап апталап, кейде айлап келеді, ал кейде «дерек табылмады» деген жауап шығады. Бұл — қалыпты жағдай.

5-қадам. Жиналғанды бір жерге жинаңыз

Дәптердегі жазба, телефондағы суреттер, дауыс жазбалары — бөлек тұрғанда бұл әлі шежіре емес. Оны тек сіз ғана түсінесіз, оның өзі ұзаққа бармайды.

Адамдарды бір ағашқа жинау керек: әркімнің өз парақшасы, суреті, деректері және дерек көзі болуы тиіс. Сонда не жетіспейтіні көрініп тұрады.

Электрондық шежіренің қағаздан артықшылығы — жаңалығында емес, үш нәрсесінде: жаңа адам қосқанда өзі қайта реттеледі, оны туыстарға көрсетуге болады, әрі ол бір дәптермен бірге жоғалып кетпейді.

Шежіреңізді бүгін бастаңыз

Ең үлкен туысыңызға хабарласып, әңгімені жазып алыңыз. Бірінші қадам — осы.

Жиналғанның жоғалып кетпеуі үшін iRitual қосымшасын пайдаланыңыз: ата-анаңызды, ата-әжеңізді қосасыз — ағаш өзі жиналады. Әр адамға суреттер, әңгімелер мен маңызды күндерді тіркеуге болады, ал өмірден өткендер үшін жерленген жердің GPS-координаттарын сақтауға болады.

Тірілер мен өмірден өткендер бір ағашта қалады. Тегін, iOS және Android үшін.